Chúng ta nói gì khi chúng ta… không nói gì?

Triết gia người Đức Friedrich Nietzsche nói “Marriage as a long conversation” – hôn nhân giống như một cuộc trò chuyện dài. Khi kết hôn, bạn nên tự hỏi mình, liệu bạn có tin rằng mình vẫn sẽ thích trò chuyện với người này cho đến tận tuổi già hay không? Nhưng đôi khi, câu hỏi không dừng lại ở “vẫn sẽ thích trò chuyện”. Chúng có thể đi xa hơn: trong cuộc trò chuyện đó, ta nói gì và không nói gì?

Tôi thường trêu bố mẹ mình rằng: “Vì sao hai người bằng tuổi nhau, cùng sinh ra lớn lên ở một nơi mà vẫn cứ giao tiếp như thể đang nói thứ ngoại ngữ mà người kia không hiểu?”.

Bố mẹ tôi bằng tuổi nhau, nói cùng một ngôn ngữ, cùng môi trường sống. Cả hai đã gần 70 tuổi và trải qua cuộc hôn nhân 40 năm. Họ vẫn mắc đi mắc lại những sự lệch pha giao tiếp hiển nhiên đến mức một người quan sát trung lập là tôi, hoàn toàn có thể gọi tên và phân tích rõ ràng, nhưng người trong cuộc thì không.

Những cuộc cãi vã thường bắt đầu từ một việc tưởng như không cần phải tranh luận. Nhưng “tiếng bấc ném qua, tiếng chì ném lại”, nó tích tụ đủ để trở thành căng thẳng leo thang ở vùng chiến sự, trong khi mồi lửa ban đầu chỉ bé bằng que diêm.

Quan sát đủ lâu những “trận chiến” như thế, tôi nhận ra rằng điểm xuất phát có thể khác nhau, nhưng đích đến của chúng đều giống nhau: mỗi người đều bị chạm vào một nút thắt có sẵn trong lòng mà cuộc hôn nhân 40 năm không hề làm nó mất đi. Nó vẫn cứ tồn tại ở đó hàng thập kỷ mà không ai nhắc đến, vì nó quá khó để nói ra. Tất cả chúng tôi đều biết nó là gì, giống như “con voi ở trong phòng”, nhưng tất cả đều tránh nhìn vào con voi. Vấn đề là con voi quá to còn căn phòng quá chật. Dù cố tránh, vẫn sẽ có lúc bạn va phải một phần nào đó của con voi.

“Con voi” có thể là bất cứ thứ gì. Điều quan trọng là cách chúng ta nói về nó.

Tôi chưa từng nghe mẹ tôi nói với bố rằng “Em buồn”, cũng chưa bao giờ thấy bố nói rằng “Anh cần được thông cảm vì công việc rất áp lực”. Ông thẳng thắn: “Bố có rất nhiều thứ stress ở công ty nhưng bố sẽ vứt ra khỏi đầu hết trước khi về nhà”. Suy nghĩ của tôi khi đó là: “Nhưng bố không nói thì làm sao mẹ biết?”. Bố tôi sẽ lẳng lặng làm một số việc khiến mẹ tôi đỡ buồn hơn, nhưng tuyệt nhiên không bao giờ hỏi “Em buồn thế nào?”. Mẹ tôi sẽ nấu thêm những món bố tôi thích, dọn nhà cửa gọn gàng hơn, bảo ban các con, nhưng không bao giờ trực tiếp hỏi về những áp lực mà bố tôi phải chịu.

Mỗi người âm thầm làm những việc để giúp đỡ người kia. Trong thế hệ bố mẹ của chúng tôi, việc nói về cảm xúc của mình với đối phương dường như không được khuyến khích. Giữa họ luôn tồn tại một vòng lặp: một người có một cảm nhận, một nhu cầu, và người kia sẽ giúp bằng cách làm việc mà họ cho là thiết thực. Không có ai sai, ai cũng có thiện chí, nhưng mỗi người vẫn cảm thấy có một khoảng trống nào đó trong mình chưa được lấp đầy. Có lẽ vì họ chưa bao giờ nói rõ với người kia rằng cái hố cần lấp đầy đó là cái gì. Mỗi người cứ tự hiểu về cái hố theo cách của riêng mình, lấp đầy nó theo cách của riêng mình, rồi lại ngỡ ngàng vì người kia không đón nhận nó như cách mình muốn.

Cuộc tranh cãi lớn nhất giữa tôi và bố xuất phát từ một việc đơn giản: bố muốn tôi hành xử theo cách ông vẫn làm ở công sở, vì như thế “tốt cho tôi”. Trong khi điều duy nhất “tốt cho tôi” là bố hãy tin tưởng mình. Cả hai đều muốn “tốt” nhưng không theo cùng một cách. Kết quả là tôi đã có một hành động rất bộc phát chỉ để chấm dứt cuộc nói chuyện bế tắc giữa hai bố con.

Sáng hôm sau, lần đầu tiên trong suốt 33 năm, bố viết cho tôi “Xin lỗi con” và thừa nhận ông chỉ hiểu và làm theo cách của ông. Tôi hiểu rằng đây là một nỗ lực rất lớn của bố. Không phải vì ông nói lời xin lỗi, mà bởi có thể ông phải vượt qua một ngọn núi trong lòng mình: sự tự tôn, sự thừa nhận rằng mình đã không còn đủ hiểu cuộc sống của con cái để đưa cho nó điều tốt nhất theo cách nó cần, và can đảm để nói ra những điều đó bằng lời, thay vì để tôi tự diễn giải ông thương tôi ra sao.

Đó là cuộc đối thoại tốn nhiều sức lực nhất giữa tôi và bố. Tôi tự hỏi nếu bố và mẹ làm những điều như thế với nhau sớm hơn, thì cuộc hôn nhân của họ có khác đi không? À, nhưng người ta nói rồi, với một chữ “nếu” thì cả Paris có thể nhét được vào trong một cái chai.

Con voi không biến mất với mẹ tôi, nhưng bố tôi đã cố gắng để con voi của chính tôi nhỏ lại.

Tôi cho rằng chúng ta học được rất nhiều từ cuộc hôn nhân của bố mẹ mình. Đó là mối quan hệ gần gũi, sống động và lâu dài nhất mà chúng ta được chứng kiến từ khi còn nhỏ: những điều ta muốn, những điều ta không muốn, những điều ta hy vọng rằng nếu là mình thì mình sẽ làm tốt hơn, nhưng cũng có thể ta sẽ lặp lại nguyên mẫu đó mà không hề hay biết.

Bố mẹ tôi có thể nói với nhau về nhiều thứ họ quan tâm trong cuộc sống như giá vàng, tình hình nhà đất, tiền học cho con cái, các khoản tiết kiệm, các mối quan hệ họ hàng… Họ chỉ rất ít khi nói với nhau về những suy nghĩ hay cảm xúc của mình, về việc nếu họ không là bố mẹ hay vợ chồng của ai đó thì họ là những con người độc lập như thế nào, có những ước mơ ra sao, có gì khiến họ yêu thích và trăn trở như một cá nhân chứ không phải như một vai trò?

Tôi gặp một người, họ hỏi: “Em có đang hạnh phúc với cuộc sống của mình không?”. Tôi bảo: “Không nhiều người đặt câu hỏi đó đâu”. Nhưng chúng ta sẽ có lúc nghĩ đến điều đó: mình có đang vui khi sống thế này không, hay vì đây là điều mà cả xã hội đều làm? Nếu không có bất cứ ràng buộc hay trách nhiệm gì, tôi sẽ chọn cuộc sống thế nào?

Tôi gặp một người, chúng tôi đã tranh luận về cách mỗi người nhìn nhận và xử lý cảm xúc rất khác nhau, nhưng không hề phủ nhận lẫn nhau. Cách chúng tôi tranh luận lần đầu tiên đó có thể là cách chúng tôi nói về những điều khó nói khác sau này: không nhằm chứng minh mình đúng, mà là để hiểu điều người kia nghĩ gì và liệu mình có thể gặp họ ở đâu giữa những dòng suy nghĩ đó.

Tôi có những người bạn, mỗi khi có chuyện, cơ chế quen thuộc của họ là thu mình vào không gian riêng để tự ngẫm nghĩ và xử lý cho đến khi xong xuôi. Có những lúc họ biến mất vài ngày, vài tuần, thậm chí… 2 năm. Tôi hoàn toàn không quen với cơ chế đó. Nhưng nếu ở bên một người đủ lâu, đủ yêu quý và tôn trọng sự khác biệt giữa mỗi người, tôi sẽ kiên nhẫn với họ hơn để cho họ không gian đó. Họ cũng thấu hiểu tôi hơn để trước khi “biến mất”, vẫn dặn dò một câu rằng họ sẽ cần một khoảng riêng trước khi quay trở lại. “Meet halfway” – chúng ta gặp nhau ở giữa.

Tôi không cho rằng có một công thức chung nào để chúng ta có thể trò chuyện trong các mối quan hệ, dù là tình yêu, tình bạn, giữa bố mẹ với con cái. Mỗi người là một bản thể độc nhất và khác biệt, cách đúng với người này chưa chắc đúng với người khác. Có lẽ đó là lý do vì sao chúng ta cần giao tiếp để hiểu một người, hiểu những điều họ nói, những điều họ không nói hoặc chưa nói.

Đó là một việc cần rất nhiều thời gian. Không chỉ hôn nhân mới là cuộc trò chuyện dài. Tất cả những mối quan hệ lâu năm của chúng ta đều là những cuộc trò chuyện dài. Nó dài không phải vì luôn thú vị, sâu sắc hay mới mẻ, mà là bởi người kia đủ quan trọng và ý nghĩa để chúng ta vẫn muốn ngồi lại nói chuyện với nhau dù chúng ta khác nhau đến thế nào.