“East of Eden” – Ranh giới nào phân định rạch ròi giữa quái vật và người có thể

Chuyển thể từ tiểu thuyết nổi tiếng “East of Eden” (tựa Việt: “Phía Đông Vườn Địa Đàng”) của John Steinbeck, bộ phim cùng tên do Zoe Kazan phát triển đang từng bước chinh phục khán giả và nhận được nhiều lời khen từ giới chuyên môn. Đáng chú ý, Zoe Kazan là cháu gái của Elia Kazan, đạo diễn bộ phim chuyển thể “East of Eden” năm 1955. 

“East of Eden” là cuốn tiểu thuyết John Steinbeck xem như kiệt tác lớn nhất đời mình, đồng thời là bản di chúc tinh thần ông để lại cho hai cậu con trai nhỏ, Thom và John IV. Xương sống của tác phẩm là điển tích Kinh Thánh về Cain và Abel, hai người con của Adam và Eva đối đầu nhau vì lòng đố kỵ và khao khát được cha công nhận. Ở phiên bản truyền hình lần này, sự đố kỵ ấy vẫn hiện diện rõ ràng, nhưng “East of Eden” của Zoe Kazan còn đào sâu vào sự tổn thương trong gia đình có thể được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, ngay cả khi những người tiếp nhận nó không muốn trở thành bản sao của cha mẹ mình.

Câu chuyện bắt đầu với hai anh em cùng cha khác mẹ Adam (Christopher Abbott) và Charles (Mike Faist). Cả hai lớn lên dưới sự giám sát nghiêm khắc của người cha Cyrus (Tracy Letts), cựu binh Nội chiến cụt một chân, nuôi dạy con bằng kỷ luật quân đội. Với đất nước, ông là anh hùng; với các con, ông lại là người chưa bao giờ biết cách đối xử công bằng. Cyrus luôn thiên vị Adam từ những điều nhỏ nhặt đến những quyết định quan trọng nhất, đỉnh điểm là ép cậu con trai hiền lành, tốt bụng nhập ngũ dù biết đó không phải điều Adam mong muốn. Charles, người có năng khiếu và sự gan dạ, lại bị giữ ở điền trang trông coi chỉ vì tính cách trầm tư, u ám. Một đứa bị ép sống cuộc đời không phải của mình, một đứa bị phủ nhận chính những phẩm chất đáng lẽ phải được ghi nhận. Quan hệ giữa hai anh em vì thế luôn căng thẳng, dù cả hai vẫn cố gắng dành cho nhau sự bao dung.

Nhưng điều đáng nói là Cyrus không chỉ tạo ra một cuộc xung đột giữa hai người con. Ông vô tình tạo ra một khuôn mẫu mà Adam sau này tiếp tục mang theo trong cách nuôi dạy con mình. Một người lớn lên trong gia đình thiên vị, hà khắc và phớt lờ mong muốn của con cái rất khó thoát ra khỏi những gì mình từng trải qua, kể cả khi bản thân luôn tin rằng mình sẽ không bao giờ trở thành người cha như thế. Adam là ví dụ rõ nhất. Sau khi Cathy (Florence Pugh), người vợ của anh, bắn anh rồi bỏ đi, Adam chìm trong đau khổ suốt một thời gian dài. Anh bỏ mặc hai đứa con song sinh cho người giúp việc Lee (Hoon Lee) nuôi dạy, đến tên của hai cậu bé cũng do người bạn Samuel Hamilton (Ciarán Hinds) đặt. Chỉ đến khi tìm gặp Cathy, lúc này đã trở thành bà chủ một nhà thổ ở Salinas, để tìm lời giải cho ám ảnh bấy lâu, Adam mới thực sự quay lại với các con.

Nhưng trở về với gia đình không đồng nghĩa với việc Adam đã thoát khỏi cái bóng của Cyrus. Anh phủ nhận toàn bộ công sức của Cal (Joseph Zada) chỉ vì cậu không học giỏi bằng Aron (Joe Anders). Cái khuôn đổi người nhưng không đổi hình dạng lặp lại một cách nghiệt ngã khi Adam từng là đứa con được thiên vị, và giờ chính anh đặt Aron vào vị trí đó, đẩy Cal vào chỗ của Charles năm xưa – đứa con bị gạt ra ngoài ánh nhìn của cha. “Ông nội đã tạo sẵn một cái khuôn. Rồi ông ép cha vào đó. Còn cha là bản đúc lỗi không thể đúc lại được nên cha vẫn là bản lỗi. Và giờ, cha giống hệt ông ấy. Ông ấy không cho cha sống là chính mình. Cha không coi con mình là chính bản thân chúng”. Lời thú nhận của Adam với Cal cho thấy anh hiểu rất rõ điều đang xảy ra, nhưng hiểu không đồng nghĩa với việc có thể thoát khỏi nó.

Đây chính là cách tổn thương thể hiện trong “East of Eden”. Nó không nhất thiết phải được truyền đi bằng việc làm tổn thương người khác. Một người có thể lớn lên với quyết tâm không bao giờ trở thành cha mình, nhưng cuối cùng vẫn vô thức lặp lại chính cách hành xử từng khiến mình đau đớn. Khi những vết thương không được đối diện và chữa lành, chúng tìm một hình thức khác để tồn tại trong thế hệ kế tiếp. Adam không cố trở thành Cyrus, nhưng những gì Cyrus để lại trong anh vẫn ảnh hưởng đến cách anh nhìn nhận và đối xử với các con. Gọi được tên vết thương vì thế chưa có nghĩa là đã thoát khỏi nó.

7 tập phim cho phép “East of Eden” kéo dài mạch truyền thừa ấy qua nhiều thập niên. Adam và Charles, rồi Cal và Aron, hiện lên như hai thế hệ anh em được đặt trong cùng một cấu trúc xung đột. Chỉ khác rằng những gì xảy ra ở thế hệ sau không hoàn toàn lặp lại thế hệ trước mà ngày càng cực đoan hơn. Khi Cal bị cha lạnh lùng quát mắng vì số tiền cậu kiếm được không chính đáng, sự ghen ghét, đố kỵ và thất vọng bị dồn nén bấy lâu cuối cùng cũng bùng phát. Cal nói cho Aron biết bí mật mà cậu từng tự hứa sẽ không bao giờ tiết lộ vì sợ em tổn thương: mẹ của hai người không những chưa chết mà còn từng bán thân, sau đó trở thành bà chủ nhà thổ khét tiếng ở phía bên kia đường ray, ngay trong thị trấn nơi họ sống.

Nếu Charles từng dùng nắm đấm để làm tổn thương Adam, Cal lại dùng sự thật làm vũ khí với Aron. Nhưng điểm tương đồng giữa hai thế hệ nằm ở tâm lý của một đứa trẻ đang bị tổn thương và muốn người khác cũng phải cảm nhận nỗi đau mình đã chịu. Cal đã phải một mình mang bí mật về Cathy trong thời gian dài, nên khi bị Adam phủ nhận và dồn đến giới hạn, cậu quyết định nói cho Aron biết sự thật về mẹ. Bi kịch là Aron vốn sống trong thế giới được xây dựng quanh hình ảnh lý tưởng về người mẹ đã mất và người cha luôn đặt kỳ vọng lên mình. Khi sự thật bị phơi bày, thế giới ấy sụp đổ. Aron quyết định nhập ngũ rồi chết, biến cuộc đối đầu giữa hai anh em thành một bi kịch đúng nghĩa của Cain và Abel trong Kinh Thánh. Qua đó, Zoe Kazan cho thấy những tổn thương chưa được giải quyết có thể đẩy con người đến những lựa chọn gây ra hậu quả không thể cứu vãn.

Cathy, nhân vật gần như không được khai thác trong phiên bản điện ảnh năm 1955 của Elia Kazan, lần này được chính cháu gái ông đưa lên màn ảnh như một trong những nhân vật phức tạp nhất của “East of Eden”. Cô khiến người thầy giáo tự sát, thiêu đốt cha mẹ mình, bắn chồng rồi ruồng bỏ hai con, thao túng những người xung quanh, giết bà chủ nhà thổ và biến nơi mình làm việc thành một tụ điểm khét tiếng. Với một danh sách hành động như vậy, Cathy rất dễ bị đóng khung thành một ác nhân bẩm sinh – người sinh ra đã thiếu khả năng đồng cảm và chỉ biết lợi dụng người khác để đạt được mục đích (tất nhiên trong nguyên tác là thế). 

“East of Eden” không biến Cathy thành một con quái vật xuất hiện từ hư không. Series đi sâu vào tuổi thơ, những mối quan hệ và cách cô dần học được rằng sự yếu đuối có thể trở thành công cụ để kiểm soát người khác. Cathy rất giỏi quan sát, hiểu người đối diện muốn gì và biết lúc nào nên tỏ ra mong manh, lúc nào cần trở nên lạnh lùng. Florence Pugh vì thế không chỉ phải thể hiện sự tàn nhẫn của nhân vật, mà còn phải cho thấy khả năng đọc vị và thao túng những người xung quanh của Cathy. Series cho phép khán giả nhìn thấy Cathy đã trở thành như thế nào, nhưng không biến cô thành một ác nhân đáng thương. Cathy có thể không lựa chọn được hoàn cảnh đã tạo nên mình, nhưng cô vẫn lựa chọn cách sử dụng những gì mình có để thao túng, lợi dụng và làm tổn thương người khác.

Lee được đặt ở vị trí đối diện với Cathy bởi anh tin vào điều ngược lại. Anh cũng sống trong thế giới đầy bất công, chứng kiến mất mát và hiểu cảm giác bị cuộc đời đối xử không công bằng, nhưng không biến những trải nghiệm ấy thành lý do để làm tổn thương người khác. Sự đối lập giữa Cathy và Lee vì thế không đơn thuần là một bên thiện, một bên ác. Cathy dường như tin rằng bản chất của cô đã được quyết định từ trước, rằng việc mình trở thành người như hiện tại là điều không thể tránh khỏi. Lee lại tin rằng hoàn cảnh chỉ là điểm xuất phát, còn một người lựa chọn sống như thế nào mới là điều quan trọng.

Đây cũng là lúc “timshel” trở thành một trong những tư tưởng quan trọng nhất của “East of Eden”. Từ gốc Do Thái này mang ý nghĩa “người có thể”, nhấn mạnh khả năng con người lựa chọn giữa những con đường khác nhau thay vì hoàn toàn bị số phận hay bản chất định đoạt. Con người không thể lựa chọn nơi mình sinh ra, gia đình mình thuộc về, những tổn thương phải trải qua hay những bất công đặt lên vai mình. Nhưng sau tất cả những điều ấy, họ vẫn có thể lựa chọn cách đáp lại. Bởi vậy, câu nói “Quái vật có thể được sinh ra bởi cha mẹ là con người” xuất hiện ngay từ những phút đầu của “East of Eden” trở thành một đối trọng đáng chú ý với timshel. Một con người có thể được hình thành từ những điều họ không lựa chọn, thậm chí có thể trở thành một quái vật trong mắt những người xung quanh. Nhưng nếu con người hoàn toàn bị định đoạt bởi hoàn cảnh, thì người có thể sẽ không còn ý nghĩa.

Điều này cũng nối trực tiếp với câu chuyện về Adam, Charles, Cal và Aron. Những tổn thương có thể được truyền từ cha mẹ sang con cái, những cách ứng xử có thể lặp lại qua nhiều thế hệ, nhưng chúng không nhất thiết phải tiếp tục mãi mãi. Cyrus tạo ra một khuôn mẫu, Adam vô thức mang khuôn mẫu ấy vào cách nuôi dạy con, rồi Cal và Aron lại phải đối diện với những hệ quả của nó. Nếu chỉ nhìn vào quá trình này, con người dường như bị quá khứ khóa chặt. Nhưng timshel mở ra một khả năng khác cho một thế hệ vẫn có thể lựa chọn không truyền tiếp những gì mình từng nhận. Đây cũng là điểm khiến phiên bản của Zoe Kazan không chỉ đơn thuần là một lần đưa “East of Eden” lên màn ảnh. Thay vì biến cuộc đấu tranh giữa thiện và ác thành câu chuyện trắng đen, series quan tâm nhiều hơn đến vùng xám trong quá trình một con người được hình thành. Không ai hoàn toàn được giải phóng khỏi hoàn cảnh, nhưng cũng không ai hoàn toàn bị tước đi khả năng lựa chọn.