TS. Khuất Thu Hồng: “Tình yêu không phải là nghĩa vụ tình dục”

Có những câu “không” rất dễ nói, nhưng cũng có những lời từ chối phải mất rất nhiều can đảm để cất lên. Trong tình yêu, hôn nhân hay một mối quan hệ thân mật, ranh giới ấy đôi khi bị che khuất bởi những điều tưởng như quen thuộc, yêu thì phải chiều nhau, ghen là vì quan tâm, hay đã gắn bó thì có quyền đòi hỏi ở nhau.

TS. Khuất Thu Hồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển xã hội (ISDS), đã dành nhiều năm nghiên cứu về giới, tình dục và những thay đổi trong đời sống xã hội. Nhìn từ những câu chuyện rất riêng tư ấy, bà đặt lại một câu hỏi căn bản, chúng ta thực sự hiểu đến đâu về quyền được lựa chọn của một người trong chính mối quan hệ của họ?

Vì sao trong một xã hội ngày càng cởi mở về tình dục, chúng ta vẫn khó nói về quyền được từ chối? Liệu sự né tránh này có đang khiến nhiều hành vi xâm phạm ranh giới cá nhân được xem nhẹ?

Tôi nghĩ cần phân biệt sự cởi mở khi nói về tình dục với việc thừa nhận quyền tình dục. Chúng ta nói nhiều hơn về ham muốn, khoái cảm, nhưng vẫn ít nói về sự đồng thuận và quyền từ chối. Những chuẩn mực giới truyền thống tiếp tục ảnh hưởng đến cách ứng xử: đàn ông được kỳ vọng chủ động theo đuổi, còn phụ nữ phải biết đáp ứng hoặc từ chối thật khéo để không làm người khác tổn thương.

Khi lời từ chối bị coi là thử thách cần vượt qua, sự kiên trì dễ được lãng mạn hóa, còn ranh giới giữa theo đuổi và gây áp lực bị xem nhẹ. Nhưng quyền từ chối không chỉ dành cho phụ nữ. Định kiến rằng đàn ông luôn có ham muốn và luôn sẵn sàng quan hệ cũng khiến họ khó nói “không”.

Theo tôi, một xã hội tiến bộ về tình dục phải thừa nhận quyền bày tỏ ham muốn và quyền từ chối của mỗi người, không phân biệt giới tính. Không ai phải chứng minh tình yêu bằng cách chấp nhận điều mình không muốn.

Có một quan niệm khá phổ biến rằng khi yêu nhau hoặc đã kết hôn, một người đương nhiên có quyền đòi hỏi sự gần gũi từ người còn lại. Theo bà, quan niệm này bắt nguồn từ đâu và đã ăn sâu vào đời sống đến mức nào?

Quan niệm này có nguồn gốc từ những chuẩn mực giới truyền thống, trong đó tình dục gắn với những nghĩa vụ trong quan hệ tình cảm và hôn nhân, bên cạnh nhu cầu cá nhân.

Trong xã hội gia trưởng, phụ nữ được yêu cầu giữ gìn trinh tiết trước hôn nhân, nhưng sau khi kết hôn lại phải đáp ứng nhu cầu tình dục của chồng như một phần nghĩa vụ làm vợ.

Những quan niệm ấy vẫn hiện diện trong đời sống hiện đại qua các cách nói như “nghĩa vụ vợ chồng”, “chiều chồng”, “giữ chồng”. Ngày nay, quan hệ tình dục trước hôn nhân đã trở nên phổ biến và được chấp nhận rộng rãi hơn, đặc biệt trong giới trẻ. Tuy nhiên, sự cởi mở về tình dục không nhất thiết giải phóng phụ nữ khỏi áp lực giới, đôi khi nó chỉ làm thay đổi hình thức của áp lực ấy.

Ở xã hội Á Đông trước kia, chuẩn mực đạo đức đòi hỏi phụ nữ phải từ chối tình dục trước hôn nhân để chứng minh phẩm hạnh. Ngày nay, trong một số mối quan hệ, kỳ vọng tình cảm lại có thể khiến họ cảm thấy phải chấp nhận quan hệ tình dục để chứng minh tình yêu, sự tin tưởng và cam kết gắn bó. Như vậy, dù chuẩn mực tình dục thay đổi, phụ nữ vẫn có thể chịu áp lực phải điều chỉnh hành vi tình dục của mình theo mong đợi của người khác.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là phụ nữ quan hệ tình dục trước hôn nhân chủ yếu vì áp lực. Nhiều phụ nữ hoàn toàn chủ động lựa chọn vì ham muốn, tình yêu và nhu cầu gần gũi của chính mình. Điều cần phê phán không phải là sự lựa chọn ấy, mà là việc biến quan hệ tình dục thành một nghĩa vụ hoặc phép thử tình yêu. Tình dục có thể là một biểu hiện tự nguyện và tích cực của tình yêu, nhưng không nên trở thành thước đo của sự cam kết. Dù đang yêu hay đã kết hôn, cả hai đều có quyền bày tỏ ham muốn, mong đợi sự gần gũi và cả quyền từ chối.

Vì sao một người phụ nữ nói “không” đôi khi lại bị xem là lạnh lùng, khó chiều, thậm chí có lỗi với đối phương? Chúng ta đang đặt những kỳ vọng gì lên phụ nữ trong các mối quan hệ thân mật?

Điều này liên quan đến những kỳ vọng giới về cách phụ nữ ứng xử trong các mối quan hệ tình cảm và tình dục. Từ nhỏ, nhiều bé gái đã được dạy phải dịu dàng, biết nhường nhịn, quan tâm đến cảm xúc của người khác và tránh làm người khác thất vọng. Khi trưởng thành, những phẩm chất ấy tiếp tục được đề cao trong các quan hệ yêu đương và hôn nhân.
Vấn đề là khi sự quan tâm và chiều chuộng trở thành nghĩa vụ chủ yếu của phụ nữ, họ có thể cảm thấy nhu cầu và cảm xúc của người đàn ông quan trọng hơn mong muốn của chính mình. Trong các mối quan hệ thân mật, việc từ chối quan hệ tình dục đôi khi bị diễn giải thành thiếu tình yêu, thiếu tin tưởng hoặc không đủ cam kết với đối phương.

Ở đây tôi thấy tồn tại một nghịch lý, phụ nữ được kỳ vọng phải biết nói “không” để giữ gìn phẩm giá trong một số hoàn cảnh, nhưng lại phải biết nói “có” để chứng minh tình yêu và sự gắn bó trong những hoàn cảnh khác. Như vậy, điều được xã hội đánh giá không hẳn là phụ nữ có thực sự mong muốn quan hệ tình dục hay không, mà là lựa chọn của họ có đáp ứng kỳ vọng của người khác hay không.

Tuy nhiên, tôi không muốn chúng ta chỉ nhìn phụ nữ như những người thụ động, luôn phải đáp ứng hoặc chống đỡ trước ham muốn của đàn ông. Phụ nữ cũng có ham muốn, có khả năng chủ động thiết lập quan hệ, lựa chọn bạn tình và tìm kiếm khoái cảm. Nếu chỉ thừa nhận quyền từ chối nhưng lại phán xét khi phụ nữ chủ động bày tỏ ham muốn, chúng ta vẫn đang coi đàn ông là chủ thể hành động, còn phụ nữ chỉ là người chấp nhận hoặc khước từ.

Theo bà, vì sao im lặng, không phản kháng hay tiếp tục duy trì mối quan hệ sau xâm hại thường bị hiểu sai là đồng thuận?

Chúng ta thường tưởng tượng người bị xâm hại phải chống cự, kêu cứu, bỏ chạy rồi lập tức cắt đứt quan hệ. Thực tế, phản ứng trước nguy hiểm rất khác nhau. Có người đông cứng, không thể nói hoặc cử động; có người cố làm dịu tình huống để tránh hậu quả nghiêm trọng hơn. Không phản kháng không đồng nghĩa với đồng thuận.

Trong quan hệ thân mật, người ta có thể vừa gắn bó với đối phương vừa chịu tổn thương. Họ có thể ở lại vì con cái, phụ thuộc kinh tế, sợ hãi hoặc hy vọng người kia thay đổi. Việc tiếp tục quan hệ không phủ nhận một hành vi xâm hại đã xảy ra, sự đồng thuận trước đây cũng không thay thế sự đồng thuận ở lần sau.

Nhưng tôi cho rằng cũng cần tránh khuôn mẫu ngược lại là không phải mọi quan hệ phức tạp, mọi sự im lặng hay phụ thuộc đều chứng minh có cưỡng ép. Một phụ nữ vẫn có thể chủ động lựa chọn và duy trì quan hệ vì tình cảm, ham muốn hay mục tiêu riêng.

Chúng ta thường nói “Không là Không”, nhưng liệu một lời từ chối có thực sự cần phải được nói thành lời? Đặc biệt khi giữa hai người tồn tại chênh lệch về tuổi tác, địa vị, quyền lực hoặc sự phụ thuộc, đâu là giới hạn của sự đồng thuận?

“Không là Không” rất quan trọng, nhưng chưa đủ. Nếu chỉ hỏi người kia có nói “không” hay không, chúng ta vô tình đặt trách nhiệm ngăn chặn xâm phạm lên họ. Câu hỏi cần đặt ra là, họ có thực sự tự nguyện đồng ý không? Sự đồng thuận có thể được thể hiện bằng lời nói hoặc tín hiệu hành vi rõ ràng, nhưng không thể suy ra chỉ từ im lặng, thiếu chống cự hay sự đồng ý trong quá khứ.

Chênh lệch quyền lực khiến việc đánh giá tính tự nguyện phức tạp hơn. Một cấp dưới có thể lo mất việc hoặc cơ hội thăng tiến nếu từ chối cấp trên. Vì vậy, người có quyền lực phải đặc biệt thận trọng, và tổ chức cần có quy định phòng ngừa xung đột lợi ích.

Tuy nhiên, phải phân biệt sự tồn tại của quyền lực với hành vi lạm dụng quyền lực. Địa vị cao hơn không tự động chứng minh một người đã cưỡng ép, vị thế thấp hơn cũng không đồng nghĩa với việc người kia không có khả năng tự quyết.

Trong nghiên cứu giới, khái niệm agency chỉ năng lực chủ động hành động, thương lượng và lựa chọn trong những điều kiện xã hội cụ thể. Phụ nữ có thể chịu bất bình đẳng mang tính cấu trúc mà vẫn chủ động trong tình yêu và tình dục. Thừa nhận điều này không có nghĩa là phủ nhận khả năng họ bị ép buộc.

Vì vậy, tôi nghĩ cần đặt câu hỏi sâu xa hơn là quyền lực đã được sử dụng thế nào? Có đe dọa, gây áp lực, hứa hẹn lợi ích để đổi lấy tình dục hoặc trừng phạt khi bị từ chối không? Người kia có thể tự do chấm dứt quan hệ không? Đồng thời, cần phân biệt vi phạm quy định nghề nghiệp, xung đột lợi ích với hành vi quấy rối hay cưỡng ép, chúng có thể liên quan nhưng không đồng nhất.

Vì sao khi một người lên tiếng về xâm hại, xã hội thường soi xét trang phục, hành vi hay quá khứ của họ thay vì tập trung vào người gây ra hành vi đó?

Đó là hiện tượng đổ lỗi cho nạn nhân. Trong nhiều xã hội, phụ nữ bị giao trách nhiệm giữ gìn đạo đức tình dục. Vì vậy, trang phục, việc uống rượu, sự chủ động hay quá khứ tình cảm của họ có thể bị dùng để giải thích, thậm chí biện minh cho hành vi xâm hại. Thay vì xem xét hành vi bị tố cáo, người ta xét tư cách đạo đức của người lên tiếng.

Một nguyên nhân khác là tâm lý muốn tin thế giới công bằng, nếu người gặp nạn đã làm gì đó sai, ta có thể tự trấn an rằng mình sẽ an toàn khi không làm như vậy. Nhưng không ai phải đáp ứng một hình mẫu đạo đức nào mới có quyền được bảo vệ khỏi xâm hại.

Dẫu vậy, cần phân biệt lắng nghe nghiêm túc với mặc nhiên coi cáo buộc đã được chứng minh. Người tố cáo cần được bảo vệ khỏi kỳ thị và trả đũa, người bị cáo buộc phải có cơ hội giải trình và được đánh giá công bằng. Nếu hai người từng có quan hệ tình cảm, những trao đổi liên quan có thể giúp làm rõ sự việc, nhưng đồng thuận trong quá khứ không chứng minh đồng thuận ở thời điểm bị khiếu nại. Ngược lại, giới tính hay địa vị của người bị cáo buộc cũng không đủ để kết luận họ có lỗi.

Nếu phải thay đổi một quan niệm đã tồn tại lâu đời trong cách người Việt nhìn nhận về tình yêu, tình dục và quyền tự quyết cơ thể, bà muốn thay đổi điều gì nhất?

Tôi muốn thay đổi quan niệm rằng yêu một người nghĩa là mặc nhiên có quyền đối với cơ thể và lựa chọn riêng tư của người ấy. Quan niệm sở hữu ấy hiện diện khi ghen tuông được ca ngợi là tình yêu, kiểm soát được gọi là quan tâm, hy sinh được xem là thước đo chung thủy, hoặc đáp ứng tình dục bị coi là nghĩa vụ.

Tình yêu cần được hiểu là quan hệ giữa hai con người độc lập, bình đẳng, có quyền tự quyết. Nhưng tôi còn muốn nhấn mạnh một điều: bình đẳng giới không chỉ là thừa nhận phụ nữ có quyền, mà còn thừa nhận họ có năng lực hành động và trách nhiệm đối với hành vi của mình.

Một phụ nữ có thể chịu bất bình đẳng cấu trúc mà vẫn chủ động thương lượng, lựa chọn, theo đuổi mục tiêu riêng, cũng có thể gây tổn thương cho người khác. Thừa nhận điều đó không làm suy yếu quyền phụ nữ, mà giúp nhìn họ như những con người đầy đủ, không chỉ như người yếu thế cần bảo vệ. Trách nhiệm với lựa chọn tự nguyện của mình, tất nhiên, không phải trách nhiệm cho hành vi xâm hại của người khác.

Nam giới cũng không phải lúc nào là người chủ động hay gây hại. Áp lực phải mạnh mẽ, luôn ham muốn và chứng tỏ bản lĩnh có thể khiến họ khó từ chối hoặc thừa nhận tổn thương. Vì thế, giáo dục về đồng thuận phải dành cho cả bé trai và bé gái, biết thể hiện ham muốn, nhận ra ranh giới, tôn trọng lời từ chối và chịu trách nhiệm về hành vi của mình.

Yêu một người không phải là sở hữu người ấy, mà là tôn trọng quyền được là chính mình của họ.